Neoliberalizmin İktisadi Mitolojisi
Bu çeviriyi, kısa bir süre önce yitirdiğimiz Anwar Shaikh’in (1945–2026) anısına sunuyoruz. Metin, serbest ticaret teorisini ana akım iktisadın kendi varsayımları üzerinden çürüten “The Economic Mythology of Neoliberalism” başlıklı çalışmasının çevirisidir (A. Saad-Filho ve D. Johnston [der.], Neoliberalism: A Critical Reader, Pluto Press, 2005). Çevirenler: Ferhat Akdağ, Mehmet Yusufoğlu
Giriş
Muazzam bir zenginliğin ve yaygın bir yoksulluğun hüküm sürdüğü bir dünyada yaşıyoruz. En zengin ülkelerde kişi başına düşen yıllık GSYİH 30 bin doların üzerindeyken, en yoksul ülkelerde bu rakam 1.000 doların altındadır. Üstelik bu son derece düşük düzey bile gerçeği tam göstermez; çünkü ülkelerin kendi içlerindeki büyük eşitsizlikler, yoksulların ortalama gelirin çok altında gelir elde ettiği anlamına gelir. Dünya üzerinde her beş kişiden birinden fazlası, yani 1.2 milyardan fazla insan, günde 1 doların altında bir gelirle yaşamak zorundadır. Çin dışında, hızlı küreselleşmenin yaşandığı son on yıllık döneme artan yoksulluk ve açlık eşlik etmiştir. Bu dönemde 13 milyondan fazla çocuk ishal hastalıkları nedeniyle hayatını kaybetmiştir. Günümüzde her yıl yarım milyondan fazla kadın hamilelik ve doğum sırasında, dakikada yaklaşık bir kadın olmak üzere, hayatını kaybetmektedir. 800 milyondan fazla insan yetersiz beslenmeden muzdariptir (UNDP, 2003, s. 5–8, 40). Oysa uzun zamandır, dünya ölçeğinde, yeryüzündeki bütün insanlara yeterli gıda, sağlık hizmeti ve barınma sağlayabilecek araçlara sahibiz.
Dünya genelinde bu sorunlarla başa çıkmanın en iyi yolu nedir? Yaygın yanıt şaşırtıcı derece basittir: kısıtlamasız küresel ticaret yoluyla. Neoliberalizm adı verilen doktrinin özü budur.
Neoliberalizmin Teorisi ve Pratiği
Neoliberalizm modern küreselleşmeyi belirlemektedir. Neoliberal uygulamalar, standart iktisat teorisine dayanan bir dizi teorik iddiayla haklı gösterilmektedir. Piyasalar, optimal ve kendi kendini düzenleyen toplumsal yapılar olarak temsil edilmektedir. Piyasaların herhangi bir kısıtlama olmaksızın işlemesine izin verildiğinde, bütün iktisadi ihtiyaçları en uygun biçimde karşılayacakları, bütün iktisadi kaynakları etkin biçimde kullanacakları ve gerçekten çalışmak isteyen herkes için kendiliğinden tam istihdam yaratacakları ileri sürülmektedir. Buna ek olarak, piyasaların küreselleşmesinin söz konusu faydaları bütün dünyaya yaymanın en iyi yolu olduğu savunulmaktadır. Dünya Ticaret Örgütü’nün (DTÖ) eski Genel Direktörü Mike Moore’un ifadesiyle, “dünyadaki yoksullara yardım etmek için daha fazlasını yapmanın en kesin yolu, piyasaları açmaya devam etmektir” (Agosin ve Tussie, 1993, s. 9’dan alıntılanmıştır). Bu, neoliberalizmin ilk aksiyomudur.
Bu bakış açısına göre, modern dünyada yoksulluğun, işsizliğin ve dönemsel ekonomik krizlerin var olmasının nedeni piyasaların kısıtlanmış olmasıdır. Kısıtlayanlar ise sendikalar, devlet ve kökleri kültür ile tarihin derinlerine uzanan çeşitli toplumsal pratiklerdir. Tarihin bu şekilde okunması, yalnızca dünyanın yoksul ülkelerindeki koşulları değil, zengin ülkelerdeki koşulları da açıklama iddiası taşır. Buradan hareketle, başarılı bir küreselleşmenin dünyanın her yerinde “piyasa dostu” toplumsal yapıların oluşturulmasını gerektirdiği sonucuna ulaşılmaktadır. Bu ise, işverenlerin işçileri diledikleri gibi işe alıp işten çıkarabilmelerini sağlayacak şekilde sendikaların gücünün sınırlandırılması; kamu işletmelerinin, bu işletmelerde çalışan işçilerin yerli sermayenin denetimine girmesini sağlayacak biçimde özelleştirilmesi ve iç piyasaların yabancı sermayeye ve yabancı mallara açılması yoluyla gerçekleştirilecektir. Bu, neoliberalizmin ikinci aksiyomudur.
Neoliberalizmin teorisi ve pratiği; aktivistler, politika yapıcılar ve akademisyenler arasında önemli bir muhalefet doğurmuştur. Yine de, bu yaklaşım hala muazzam bir otoriteye sahiptir. Sosyal bilimlerde, kamuoyunun iktisadi meseleleri kavrayışında ve her şeyden önemlisi politika yapım çevrelerinde temel düzeyde bir etki yaratmayı sürdürmektedir. Uygulamada, bu ajandayı destekleyen güçlü ülkeler ve kurumlar, piyasaların egemenlik alanını büyük ölçüde genişletmeyi başarmıştır. Ancak yine uygulamada, muazzam boyutlardaki yoksulluk ve derin eşitsizlikler varlığını sürdürmekte; dünyanın dört bir yanında krizler ortaya çıkmaya devam etmektedir.
Neoliberalizmin İktisadi Gerekçesi Olarak Serbest Ticaret Teorisi
Neoliberalizmin gerekçesi, rekabetçi serbest ticaretin bütün uluslara kendiliğinden fayda sağlayacağı gibi bir temel iddiaya sahip olan ortodoks serbest ticaret teorisine dayanmaktadır. Paul Krugman’ın da belirttiği gibi bu, (standart) iktisat teorisinin “kutsal bir ilkesi”dir (Krugman, 1987, s. 131). Bunun önemini kavrayabilmek için aşağıdaki tartışmayı ele alalım. Eleştirmenler, günümüz dünyasının standart serbest ticaret teorisinin varsaydığı rekabet koşullarından son derece uzak olduğuna dikkat çekmektedir. Zengin ülkelerin bugün serbest ticareti savunmalarına rağmen, kalkınma merdivenini tırmandıkları dönemde büyük ölçüde ticari korumacılığa ve devlet müdahalesine dayandıklarını hatırlatmaktadır. Ayrıca zengin ülkelerin bugün bile kendi savundukları ilkeleri uygulamadıklarının altını çizmektedirler (Agosin ve Tussie, 1993, s. 25; Rodrik, 2001, s. 11; Chang, 2002; Stiglitz, 2002).
Neoliberalizmin savunucularının bu eleştiriye hazır bir yanıtı vardır. Onlara göre geçmişte gerçekten rekabetçi koşullar mevcut değildi; dolayısıyla geçmiş, yol gösterici bir rehber olarak görülemez. Bununla birlikte, uluslararası kurumların yardımıyla rekabet bütün dünyaya yayılabilir. Böyle bir ortamda serbest ticaret, vaat edildiği biçimde işleyecektir. Bu nedenle, özellikle gelişmekte olan ülkelerde piyasalar üzerindeki kısıtlamaların ortadan kaldırılması zorunludur (Bhagwati, 2002, Birinci Ders). Neoliberalizmin vardığı temel sonuç budur.
Bu şekilde ortaya konulduğunda, tartışma, gerçek piyasaların ne ölçüde ve hangi toplumsal maliyetler karşılığında yeterince rekabetçi hâle getirilebileceği sorusu etrafında şekillenmektedir. Neoliberalizmin eleştirmenlerine göre piyasalar, ders kitaplarında anlatıldığı biçimde hiçbir zaman işlemez; çünkü modern dünyaya güç ilişkileri hükmetmektedir: tekelci güç, sınıfsal güç, devlet gücü ve merkez ülkelerin çevre ülkeler üzerindeki gücü (McCartney, 2004). Mevcut topluma rekabetçi bir modeli zorla dayatma girişimi başarısız olacak ve yaygın “ikincil zararlara” yol açacaktır. Neoliberalizmin savunucularına göre ise piyasanın uzun vadede sağlayacağı varsayılan faydalar, kısa vadeli geçiş maliyetlerini meşrulaştırmaktadır. Hele bu maliyet başkalarının sırtına yükleniyorsa, bu durum daha da geçerlidir. Bu yaklaşımın, savunucularının geçmişte “şok terapisi” olarak adlandırageldikleri en uç biçiminde, ilerlemenin en iyi yolunun kusurlu bulunan kurum ve uygulamalara karşı topyekûn bir saldırı başlatmak olduğu ileri sürülmektedir.
Bu tartışmanın dikkat çekici yanı, her iki tarafın da neoliberalizmin temel bir öncülünü kabul etmesidir. Buna göre, yeterince rekabetçi koşullar sağlandığında serbest ticaret gerçekten de vaat edildiği gibi işleyecektir. Bu bölümde, söz konusu iddianın kendi varsayımları temelinde bile yanlış olduğunu ileri sürüyorum. Gelişmenin yanında azgelişmişliği, zenginliğin yanında yoksulluğu ve istihdamın yanında işsizliği yaratan şey rekabetin yokluğu değil, rekabetin kendisidir.
Uluslar arasındaki serbest ticaret, bir ülkenin kendi içindeki rekabetle büyük ölçüde aynı biçimde işlemektedir: rekabet bakımından güçlü olanları zayıf olanlara karşı kayırır. Bu bakış açısından değerlendirildiğinde, küreselleşmenin yol açtığı ikincil zararlar beklenen sonuçlardır. Bu durum aynı zamanda gelişmiş ülkelerin geçmişteki kalkınma dönemlerinde, sınırlamasız uluslararası rekabetin kendi kalkınma planları açısından bir tehdit oluşturduğunu fark etmekte tamamen haklı olduklarını göstermektedir. Bugün bu kadar ısrarla inkâr ettikleri şeyin doğru olduğunu o zamanlar biliyorlardı. Yani piyasanın büyük gücünden en iyi biçimde, daha geniş bir toplumsal gündeme koşulduğunda yararlanılabileceğini.
Standart Serbest Ticaret Teorisinin Mantığı
Serbest ticaret teorisine ilişkin ders kitabı anlatımları, bilinçli bir yanlış temsille başlamaktadır. Bizden iki ulusu, kendi aralarında serbestçe takas gerçekleştiren bireyler gibi ele almamız istenmektedir. Denilmektedir ki, bu bireyler, ancak her biri bu süreçte kazançlı çıkacağını düşünüyorsa bir şeyi başka bir şey karşılığında verir. Eğer beklentileri doğru çıkarsa, her biri gerçekten kazançlı olacaktır. Dolayısıyla serbest ticaret, ona katılan herkesin yararına olacaktır. Geriye kalan her şey detaylardan ibarettir.
Ancak her sihirbazlık numarasında olduğu gibi burada da temel bir yanıltmaca bulunmaktadır. Kapitalist bir dünyada dış ticaret yapanlar uluslar değil, işletmelerdir. Yerli ihracatçılar, kendi ülkelerinin sakinlerine satış yapan yabancı ithalatçılara mal satarken; yerli ithalatçılar da yabancı ihracatçılardan mal satın alarak bunları bize satmaktadır. Bu zincirin her aşamasında işletmelerin kararlarını yönlendiren unsur kârdır. Uluslararası ticaret teorisi gerçekte rekabet teorisinin bir alt kümesidir. Bu nedenle, standart serbest ticaret teorisinin iddialarının geçerli olabilmesi için öncelikle uluslararası rekabetin her zaman faydalı olduğunun gösterilmesi gerekmektedir. Standart serbest ticaret teorisinin asıl dayanağı ve neoliberalizmin gerçek temeli budur. Bu meseleye değinilirse, o da ancak ileri düzey ders kitaplarında değinilir.1 Aksi takdirde kuşkular ortaya çıkabilir.
Bu anlatının doğru sonuç vermesi için birkaç koşulun sağlanması gerekir. İlk olarak, iki ulus arasındaki ticaret ihracat ve ithalat arasında dengesizliklere yol açıyorsa, bu dengesizliklerin telafi edici göreli fiyat değişikliklerini harekete geçirmesi gerekmektedir. Bir ülkenin dış ticaret açığı verdiğini varsayalım. Bu, ülkenin ihracatçılarının yurt dışına sattıkları malların değerinin, ithalatçılarının ülkeye getirdiği malların değerinden düşük olduğu anlamına gelmektedir. Bu dengesizliğin kendiliğinden düzelmesi için ihracat mallarının yabancılar açısından ucuzlaması ve böylece yabancıların daha fazla mal satın alması, buna karşılık ithal malların yerli alıcılar açısından pahalılaşması ve yerli alıcıların daha az mal satın alması gerekmektedir. İkinci olarak, bu göreli fiyat değişikliklerinin dış ticaret açığını azaltmakta etkili olması gerekir. Bu da ihracatın ithalata göre parasal değerini artırmaları gerektiği anlamına gelmektedir. Bunun tersi de tamamen mümkündür. Örneğin, ihracat fiyatlarının yüzde on düştüğünü ve yabancıların da bu mallardan yüzde beş daha fazla satın aldığını varsayalım. Bu durumda ihracatın toplam parasal değeri artmak yerine azalacaktır; çünkü fiyattaki düşüş, miktardaki artıştan daha büyüktür. Dolayısıyla standart teori, satılan miktarların fiyat değişikliklerine yeterince duyarlı olduğunu da varsaymak zorundadır.2 Uluslararası ticaret teorisinin terminolojisiyle ifade edersek, birinci koşul, bir ülke dış ticaret açığı verdiğinde dış ticaret hadlerinin (ortak para birimi cinsinden ihracat fiyatlarının ithalat fiyatlarına oranının) kendiliğinden düşmesi iken, ikinci koşul ise bu düşüşün dış ticaret açığını ortadan kaldırmaya yetecek düzeyde olmasıdır. Bu ilk iki varsayım birlikte çalıştığında, dış ticaret açıklarının ve fazlalarının da kendiliğinden ortadan kalkacağı sonucu ortaya çıkmaktadır. Böylece kalkınma düzeyleri, kaynakları, işgücü maliyetleri veya diğer özellikleri arasındaki farklılıklardan bağımsız olarak her ülke dünya piyasasında yerini alabilecektir. Başka bir ifadeyle serbest ticaret, her ulusun dünya piyasasında rekabetçi bir konuma gelmesini sağlayacaktır (Arndt ve Richardson, 1987, s. 12).
Önceki varsayımlar bu hikayenin geçerli olabilmesi için gerekli olmakla birlikte yeterli değildir. İstihdam üzerindeki etkileri de dikkate almamız gerekmektedir. Uluslararası ticarete açılan ülkeler bazı sektörlerde istihdam kaybederken başka sektörlerde istihdam kazanabilirler. Bazı işletmeler gelişirken diğerlerinin faaliyetleri sona erebilir. Bunların hiçbiri, ilgili ülkelerde toplamda istihdam kayıpları yaşanması olasılığını dışlamaz. Dolayısıyla bir şeye daha ihtiyacımız var. Standart teori, rekabetçi piyasaların çalışmak isteyen herkes için kendiliğinden istihdam yarattığını varsayarak bu sorunu çözmektedir. Bu varsayım ticaret teorisine uygulandığında, uluslararası uyum süreçlerinin toplam istihdam kaybına yol açmayacağı güvence altına alınmış olur; çünkü işini kaybedenlerin daima başka bir iş bulacağı varsayılmaktadır. Bu, geleneksel uluslararası ticaret teorisinin üçüncü temel dayanağıdır.
Özetlemek gerekirse, standart ticaret teorisi üç iddiaya dayanmaktadır. Birincisi, bir ülkenin dış ticaretindeki herhangi bir açığın, ihracat fiyatlarının ithalat fiyatlarına göre düşmesine, yani dış ticaret hadlerinin gerilemesine neden olacağıdır. İkincisi, böyle bir düşüşün ihracatın parasal değerini ithalata göre artıracağı ve dolayısıyla dış ticaret dengesini iyileştireceğidir. Bunun gerçekleşebilmesi için ihracat miktarının ithalat miktarına oranının, ihracatın ithalata göre göreli fiyatındaki düşüşten daha fazla artması gerekmektedir. Başka bir ifadeyle, esnekliğin elverişli olmasını gerektirir. Üçüncüsü ise, dış ticaret dengesi sağlandıktan sonra hiçbir ulusun uluslararası ticaret nedeniyle toplam istihdam kaybına uğramayacağıdır. Bu üç önerme, neoklasik karşılaştırmalı maliyet üstünlüğü teorisini oluşturmaktadır. Bir bütün olarak, bütün ulusların uluslararası ticaretten her zaman kazanç sağlayacağı çıkarımına götürür.
Karşılaştırmalı maliyet üstünlüğü(1) teorisi ile karşılaştırmalı faktör üstünlüğü teorisi arasında ayrım yapmak önemlidir. Bu iki teori, kavramsal olarak farklı olmalarına rağmen sıklıkla birbiriyle karıştırılır. Karşılaştırmalı maliyet üstünlüğü teorisi, ülkeler arasındaki ticaretin dengeye oturacağını ve her iki ülkede de tam istihdamdan sapma olmayacağını öngörür. Dolayısıyla, serbest ticaret ilk açıldığında ülkelerden biri mutlak anlamda daha düşük maliyetlere sahip olsa ve bu nedenle başlangıçta dış ticaret fazlası verebilse bile, karşılaştırmalı maliyetler teorisi, serbest ticaretin bu başlangıçtaki üstünlüğü kendiliğinden aşındıracağını söyler. Bu süreçte başlangıçtaki mutlak üstünlüğü en küçük olan sanayiler ilk kaybedenler olur. Ama zarar dalgası, başlangıçtaki dış ticaret fazlasını ortadan kaldıracak sayıda sanayi tasfiye olana kadar yükselmeye devam eder. Dolayısıyla, sonunda ayakta kalabilenler yalnızca başlangıçtaki göreli (relative) —yani “karşılaştırmalı” (comparative)— maliyet üstünlüğü en yüksek olan sektörler olacaktır. Başlangıçtaki mutlak ticari dezavantajı nedeniyle ticarete dış ticaret açığıyla başlayan ülke için ise bunun tersi geçerli olacaktır. Burada en çok kayrılanlar, başlangıçtaki karşılaştırmalı maliyet dezavantajı en az olan sektörler olacaktır.
Karşılaştırmalı faktör üstünlüğü teorisi karşılaştırmalı maliyet üstünlüğü teorisi üzerine kuruludur ve belirli bir ülkede hangi sektörlerin karşılaştırmalı maliyet üstünlüğüne sahip olacağını açıklamaya çalışır. Bu soruya verilen temel yanıt, üretimleri yerelde ucuz olan girdiden en fazla yararlanan sektörlerin üstünlüğe sahip olacağıdır. Bu girdinin yerelde ucuz olması ise, karşılık geldiği “üretim faktörünün” (toprak, emek, sermaye) göreli bolluğuyla açıklanır. Dolayısıyla, bir ülkede toprak görece bolsa, karşılaştırmalı faktör üstünlüğü teorisine göre tarım gibi toprak-yoğun sektörlerin uluslararası ticarette karşılaştırmalı maliyet üstünlüğüne sahip olma olasılığı en yüksektir.3
Cennette Bir Terslik Var
Standart ticaret teorisinin, piyasa güçlerinin dış ticaret dengesizliklerini kendiliğinden ortadan kaldırdığını ve bu süreç boyunca tam istihdamı koruduğunu varsaydığını gördük. Böylece uluslararası ticaret, hiç kimseye zarar vermeksizin daha ucuz ve/veya daha çok arzu edilen mallara erişim sağlamaktadır. Uluslar standart teorinin reçetelerine uysaydı, olası dünyaların en iyisinde her şey en iyisi olurdu.
Bu anlatının ilk sorunu, ampirik kanıtların bunu hiçbir biçimde desteklememesidir. Dış ticaret dengesizlikleri, gelişmiş ülkeler de dahil olmak üzere, ne geçmişte ne de bugün, ne sabit ne de esnek kur rejimleri altında kendiliğinden giderilebilmiştir (Harvey, 1996). Aksine, kalıcı dengesizlikler son derece yaygındır. Örneğin ABD yaklaşık otuz yıldır dış ticaret açığı vermekte, Japonya ise yaklaşık kırk yıldır dış ticaret fazlası elde etmektedir. Benzer bir sorun, tam istihdamın rekabetçi piyasaların doğal sonucu olduğu iddiası açısından da ortaya çıkmaktadır. Yalnızca son on yılda, gelişmiş ülkeler bile yüzde 3 ile yüzde 25 arasında değişen işsizlik oranlarıyla karşı karşıya kalmıştır. Elbette gelişmekte olan ülkelerde durum çok daha kötüdür. Bu ülkelerde hâlihazırda 1.3 milyar işsiz veya eksik istihdam edilen insan bulunmaktadır (ILO, 2001). Bunlardan birçoğunun yaşamları boyunca makul bir istihdam olanağına erişme ihtimali yoktur. Çok sayıda iktisatçı, kapitalizmin gelişmiş dünyada bile tam istihdama yönelik kendiliğinden bir eğilim yaratmadığını savunmaktadır. Bu görüş uzun zamandır Keynesyen ve Kaleckici analizlerin temelini oluşturmaktadır.
İkinci sorun, standart uluslararası ticaret teorisinin rekabetin ele alınışında teorik bir U dönüşü yapılmasını gerektirmesidir. İktisatçılar bir ulusun kendi içindeki rekabeti tartıştıklarında, rekabetin güçlü olanları zayıf olanlara karşı ödüllendirdiği konusunda açıktırlar. İki işletme grubu aynı piyasada rekabet ediyorsa, maliyetleri daha düşük olanlar, maliyetleri daha yüksek olanları yenme eğiliminde olacaktır. İlk gruptaki işletmeler faaliyet alanlarını genişletirken ikinci gruptakiler daralacaktır. İktisatçılar bu sonucu rekabetin bir erdemi olarak yüceltmektedirler, çünkü rekabetin daha zayıf işletmeleri piyasadan tasfiye ettiğini düşünmektedirler. Aynı mantık, bir ulusun kendi içindeki herhangi iki bölge için de geçerlidir. Üreticileri düşük maliyetle üreten bir bölge, yüksek maliyetli bölgeden fazla alım yapmadan oraya pek çok ürününü satabilecektir. Böylece düşük maliyetli bölge bölgesel ticaret fazlası elde ederken, yüksek maliyetli bölge bölgesel ticaret açığı yaşayacaktır. Ortodoks iktisatçılar bunu sorunlu bulmamaktadır; çünkü zayıf bölgedeki işlerini kaybedenlerin güçlü bölgede yeni işler bulacaklarını varsaymaktadırlar.
Bununla birlikte, aynı iktisatçılar uluslar arasındaki rekabeti, yani uluslararası ticareti ele aldıklarında, önceki teorilerini terk ederek tamamen farklı bir teoriye başvurmaktadırlar. Bir ülkenin kendi içindeki rekabetin zayıfları cezalandırdığı ve güçlüleri ödüllendirdiği söylenirken, ülkeler arasındaki rekabetin zayıfları güçlendirdiği ve güçlüleri zayıflattığı ileri sürülmektedir. Bu, İncil’e özgü bir tasavvur olarak çekici gelebilir, ama betimleyici değeri pek yoktur. Öyleyse işin içinde bir bit yeniği mi vardır?
Uluslararası Ölçekte Gerçek Rekabet
Gerçek uluslararası rekabetin ulus içi rekabetle aynı biçimde işlediği kabul edildiğinde, uluslararası ticaret teorisinin gizemli niteliği ortadan kalkmaktadır: rekabet bakımından güçlü olanları, zayıf olanların aleyhine kayırmaktadır (Shaikh, 1996, 1980; Milberg, 1993, 1994).
Bir an için aynı ülkenin iki bölgesi arasındaki rekabet örneğine geri dönelim. Bütün iktisat ekolleri bu durumda ortaya çıkacak sonuç üzerinde uzlaşmaktadır: düşük maliyetli üreticilerin bulunduğu bölge bölgesel ticaret fazlası elde etme eğiliminde olacak, yüksek maliyetli bölge ise bölgesel ticaret açığı yaşama eğiliminde olacaktır.
İki ülke arasındaki rekabet söz konusu olduğunda da bütün ekoller, uluslararası ticaret ilk kez serbestleştirildiğinde başlangıçta benzer bir sonucun ortaya çıkacağı konusunda uzlaşmaktadır. Başlangıçta üretim maliyetleri daha düşük olan ülke ulusal dış ticaret fazlası elde etme, diğer ülke ise dış ticaret açığı verme eğiliminde olacaktır. Üstelik tüm taraflar, dış ticaret fazlası veren ülkenin uluslararası fonların net alıcısı olacağı konusunda hemfikirdir, çünkü bu ülke yurt dışına satın aldığından daha fazlasını satacaktır. Dış ticaret açığı veren ülke ise buna karşılık fon çıkışına uğrayacaktır.
Standart ticaret teorisi ile gerçek rekabet teorisi arasındaki kritik ayrım tam da bu noktada ortaya çıkmaktadır. Standart ticaret teorisi, dış ticaret fazlası veren ülkede yöneticilerin döviz kurunu sabit bir düzeyde tuttukları durumda, ülkeye giren fonların genel fiyat düzeyini yükselteceğini ileri sürmektedir. Bu da ihracat fiyatlarının artmasına yol açacaktır. Buna karşılık yetkililer döviz kurunun piyasa baskılarına göre şekillenmesine izin verirse, standart teoriye göre fon girişi ulusal paranın değerini yükseltir ve bu da ihraç mallarını yabancılar için daha pahalı hâle getirir. Dış ticaret açığı veren ülkede ise bunun tersi gerçekleşecektir. Böylece, reel döviz kurundaki (nominal döviz kurunun fiyat düzeyine göre düzeltilmiş hali) kendiliğinden gerçekleşen hareketler sonucunda, fazla veren ülkenin dış piyasalardaki ihracat fiyatları yükselecek, iç piyasalardaki ithalat fiyatları ise düşecektir. Başka bir deyişle, dış ticaret fazlası veren ülkenin dış ticaret hadleri kendiliğinden yükselirken, açık veren ülkenin dış ticaret hadleri kendiliğinden düşecektir. Karşılaştırmalı maliyetler teorisinin temel öncülü budur.
Sıradaki örneği düşünelim. Japonya’nın uluslararası ticarete dış ticaret fazlasıyla başladığını, ortalama ihracat fiyatının birim başına 1.000 yen, ortalama ithalat fiyatının ise birim başına 2.000 yen (yen başına 0,01 dolarlık döviz kuru üzerinden ithal edilen birim başına 20 dolar) olduğunu varsayalım. Dolayısıyla, başlangıçtaki dış ticaret hadleri ½’dir. Standart teoriye göre, döviz kuru sabit olsaydı Japonya’nın dış ticaret fazlası Japonya’da enflasyona, ABD’nin dış ticaret açığı da ABD’de deflasyona neden olurdu. Böylece Japonya’nın ihracat fiyatları birim başına örneğin 1200 yene yükselirken, Japonya’nın ithalat fiyatları olan ABD’nin ihracat fiyatları birim başına örneğin 16 dolara düşerdi. (Bu, sabit döviz kuru üzerinden birim başına 1600 yene karşılık gelmektedir.) Alternatif olarak, döviz kuru esnek olsaydı örneğin yen başına 0,015 dolara yükselebilirdi. Bu durum Japon ihracat mallarının yerli fiyatlarını (1.000 yen) etkilemeyecek, ancak ABD’den yapılan ithalatın fiyatını 1.333 yene (20 dolar / 0,015) düşürecekti. Her iki durumda da Japonya’nın dış ticaret hadleri başlangıçtaki 1/2 düzeyinden 1200/1600 = 1000/1333 = 3/4 düzeyine yükselecekti. Böylece Japonya’nın başlangıçtaki rekabet üstünlüğü, ABD’nin başlangıçtaki rekabet dezavantajı gibi, kendiliğinden aşınmış olurdu.
Karşılaştırmalı maliyetler teorisinin zorunlu bir sonucu şudur: Uluslar uluslararası ticarete girdiği anda, metaların göreli fiyatları artık göreli üretim maliyetleri tarafından düzenlenmez. Ticaretin başlangıcında, her ülkedeki rekabet, göreli maliyetler tarafından düzenlenen göreli fiyatlar ortaya çıkarırdı. Dolayısıyla, aslında uluslararası göreli fiyatlardan ibaret olan ticaret hadleri de başlangıçta ihracat ve ithalat mallarının göreli maliyetleri tarafından belirlenirdi. Ancak karşılaştırmalı maliyet teorisi, ticaret hadlerinin daha sonra ticareti dengeleyecek biçimde hareket etmesini gerektirir. Buradan hareketle, ticaret hadlerinin artık göreli maliyetler tarafından belirlenemeyeceği sonucu çıkar. Dış ticaret hadleri iki efendiye birden hizmet edemez (Shaikh, 1980, 1996).
Gerçek rekabet teorisi ise bunun tam zıttı bir sonuca varmaktadır. Rekabet, fiyatların ve dolayısıyla ticaret hadlerinin her zaman göreli reel maliyetler tarafından düzenlenmesini zorunlu kılar. Başlangıçta dış ticaret fazlası veren bir ülkede, bunun sonucunda ortaya çıkan fon girişleri kredi arzını genişleterek faiz oranlarını düşürecektir. Buna karşılık, başlangıçta dış ticaret açığı veren ülkede fon çıkışları kredi piyasasını daraltacak ve faiz oranlarını yükseltecektir. Faiz oranlarının dış ticaret fazlası veren ülkede daha düşük, dış ticaret açığı veren ülkede ise daha yüksek olması nedeniyle, kâr arayışındaki sermaye ilkinden ikincisine doğru hareket edecektir. Böylece dış ticaret fazlası veren ülke dünya piyasasında net borç veren, dış ticaret açığı veren ülke ise net borç alan konumuna gelecektir. Bu mekanizma, dış ticaret dengesizliklerini ortadan kaldırmak yerine, söz konusu dengesizliklerin sermaye hareketleriyle dengelenmesine yol açacaktır. Dış ticaret dengesizlikleri kalıcı hâle gelecek ve özellikle dış ticaret açığı veren ülkeler uluslararası borçlu konumuna düşecektir. Bu, fazlasıyla tanıdık bir tarihsel tablodur.
Dolayısıyla gerçek rekabet teorisi, uluslararası ticaretin en düşük reel maliyetlerle üretim yapabilen ülkeleri kayıracağını ileri sürmektedir. Reel maliyetler ise üç faktöre bağlıdır: reel ücretler, teknolojik gelişmişlik düzeyi ve doğal kaynakların mevcudiyeti. Yüksek reel ücretler maliyetleri artırırken, ileri teknoloji düzeyi ve kolayca erişilebilen doğal kaynaklar maliyetleri düşürmektedir.
Zengin ülkeler yüksek teknoloji düzeyine ve çoğu zaman bol doğal kaynaklara sahiptir, ancak reel ücretleri de yüksektir. Yoksul ülkeler ise genellikle düşük teknoloji düzeyine, zaman zaman da bol doğal kaynaklara sahiptir ve reel ücretleri düşüktür. Uluslararası rekabet, yani serbest ticaret, bu iki farklı bütünü çatışmaya sürükleyecektir. Her ülkede uluslararası rekabet gücüne sahip sektörler kazançlı çıkarken, dezavantajlı konumdaki sektörler zarar görecektir. Genişleyen sektörlerde yeni işler yaratılırken, daralan sektörlerde istihdam kayıpları yaşanacaktır.
Bu durumda yoksul ülkeler, düşük ücretlerinin daha az gelişmiş teknolojilerini fazlasıyla telafi ettiği sektörlere ve varsa doğal kaynaklarının onlara yeterli bir maliyet üstünlüğü sağladığı sektörlere sıkışma eğiliminde olacaktır. Buna karşılık zengin ülkeler, yüksek teknoloji sektörlerinde ve belirli doğal kaynaklarda üstünlüğe sahip olma eğiliminde olacaktır.
Ancak bu, sürdürülebilir bir uluslararası işbölümü değildir. Birincisi, gerçek rekabet hiçbir ülkede ticaretin dengeleneceğini garanti etmemektedir. Doğrusu, bazı ülkelerin dünya piyasasında rekabet edebilecek çok az sayıda sektöre sahip olması ve dolayısıyla ihracatlarının son derece sınırlı kalması tamamen mümkündür. Kalıcı dış ticaret açıkları veren ülkeler (ihracatları ithalatlarından düşük olan ülkeler), açıklarını karşılamak için rezervlerini tüketmek ve dış borçlanmaya (yabancı sermaye girişlerine) bağımlı hâle gelmek zorunda kalacaktır. Bu koşullar altında sıklıkla döviz krizleri ve ekonomik çöküşler ortaya çıkmaktadır. İkinci olarak, istihdam artışlarının istihdam kayıplarını telafi edeceğinin hiçbir güvencesi bulunmamaktadır. Dolayısıyla bazı ülkelerin istihdam açısından öncekinden daha kötü bir duruma düşmesi tamamen mümkündür. Üçüncü olarak, yoksul ülkelerin düşük ücretlerden kaynaklanan üstünlüğü bile, teknolojileri zengin ülkelerdekinden daha hızlı gelişmediği ve/veya reel ücretleri zengin ülkelerdekinden daha yavaş artmadığı sürece aşınacaktır. Bu dinamikte belirleyici değişken, teknolojik ilerleme hızları arasındaki farklılıktır: Zengin ülkeler daha hızlı ilerliyorsa, yoksul ülkeler sahip oldukları maliyet üstünlüklerini koruyabilmek için reel ücret farkını daha da büyütmek zorunda kalacaktır. Bu, kalkınmanın tam antitezi olurdu. Gelgelelim serbest ticaretin kendi işleyişinde, yoksul ülkelerin yeterince hızlı bir teknolojik tempoyla gelişmesini güvence altına alacak hiçbir şey yoktur. Son olarak, yoksul ülkelerdeki ucuz emeğin yabancı sermaye açısından güçlü bir çekim merkezi hâline gelmesi mümkündür. Böyle bir durumda, yabancı sermayenin ileri teknolojileri, düşük ücretlerden tam anlamıyla yararlanmasına olanak sağlayacaktır. Yabancı sermaye faaliyetlerini başka ülkelere taşıyabilir; böylece zengin ülkelerdeki işçilerin bir kısmı işini kaybedebilir. Ya da yeni faaliyetler oluşturabilir. Ancak her iki durumda da yabancı sermaye yerel emek-yoğun üretimi tasfiye edecek ve çok sayıda işçinin işini kaybetmesine neden olacaktır. Yabancı sermaye bu süreçte kuşkusuz kâr elde edecektir; ancak ortadan kaldırdığından daha fazla istihdam yaratacağı sonucu buradan çıkmamaktadır. Kaldı ki bu, onların amacı da değildir.
Kendi Başına Bir Amaç Olarak Kalkınma
Neoliberalizm, serbest ticaretin iktisadi kalkınmayı teşvik etmenin en iyi yolu olduğunu ileri sürmektedir. Ancak neoliberalizmin doktrini, uluslararası rekabetin güçlü olanları dengelediği ve zayıf olanları güçlendirdiği şeklindeki hatalı bir düşünceye dayanmaktadır. Gerçek rekabet ise oldukça farklı işlemektedir: güçlüleri ödüllendirmekte ve zayıfları cezalandırmaktadır. Bu bakış açısından değerlendirildiğinde, neoliberalizmin hiçbir kısıtlamaya tabi olmayan serbest ticareti yaygınlaştırma çabası, zengin ülkelerin gelişmiş işletmelerine en fazla faydayı sağlayan bir strateji olarak görülebilir.
Bu durum, Batılı ülkelerin ve daha sonra Japonya, Güney Kore ve Asya Kaplanları’nın, kalkınma merdivenini tırmandıkları dönemlerde serbest ticaret teorilerine ve politikalarına neden böylesine güçlü biçimde direndiklerini de açıklamaktadır. Aynı derecede önemli olarak, bu yaklaşım onların başarıya ulaşma süreçlerinde fiilen izledikleri politikaların anlamını kavramamızı sağlamaktadır: uluslararası piyasalara, bilgiye ve kaynaklara erişimi daha geniş bir toplumsal gündemin parçası olarak kullanmak. Amaç, oyun koşullarını herkes için eşitlemek değil, dezavantajlı konumdaki oyuncuların düzeyini yükseltmek olmalıdır. Bu bakımdan neoliberalizmi dünyanın yoksulları üzerinde uygulamak, özellikle acımasız bir oyundur.
Dipnotlar
1 Orta düzey ders kitapları, bazen birey-olarak-uluslar kurgusu ile uluslararası rekabetin gerçek yasalarının açıklanması gerekliliği arasındaki boşluğu, ikisinin arasına normatif bir önerme yerleştirerek örter. Denir ki, “uluslar”, karşılaştırmalı üstünlük ilkelerine göre ticaret yapmalıdır, çünkü o zaman her biri ticaretten yarar sağlayacaktır. Bu, ulusların emperyalizme, savaşa ya da yağmaya girişmemesi gerektiğini söylemeye benzer. Bir umut olarak insanın içini ferahlatabilir, ama fiili sonuçları açıklamakta eh biraz yetersiz kalır (Magee 1980, s. xiv, 19).
2 Bu son koşul “esneklik koşulları” (elasticities conditions) olarak bilinir. Dış ticaret dengesi, ihracat değerinin ithalat değerine oranı olarak ifade edilebilir. Bu oran birden küçükse, ülke dış ticaret açığı veriyor demektir. İhracat fiyatları düştüğünde bu, satılan ihracat miktarının artmasına yol açsa bile, ihracatın değerinin artacağını garanti etmez. Benzer şekilde, ithalat fiyatlarındaki bir artış ithal edilen miktarı azaltabilir, ama ithalatın değerinin düşeceğini garanti etmez. Dolayısıyla dış ticaret hadleri varsayılan biçimde hareket etse bile, miktarlar yeterince duyarlı (esnek) olmadıkça dış ticaret dengesinin iyileşmesi bir zorunluluk değildir. Esneklik koşulları, hikâyenin istenen yere bağlanması için konmuş bir dizi kısıttan ibarettir.
3 Karşılaştırmalı faktör üstünlüğüne ilişkin standart teorinin ileri sürdüğü bir başka önerme de şudur: Emeğin ve sermayenin doğrudan hareketine hiç gerek kalmadan, yalnızca metaların uluslararası ticareti, ülkeler arasında reel ücretleri ve kâr oranlarını eşitleme eğiliminde olacaktır. Bu önerme “faktör fiyatlarının eşitlenmesi teoremi” olarak bilinir (Magee 1980, s. xx).
Çevirmen notu (1): Karşılaştırmalı maliyet üstünlüğü, bir ülkenin her malı daha ucuza üretmesi değil, bir malın aynı ülkede üretilen başka bir mala göre üretim maliyetinin diğer ülkedekinden düşük olmasıdır. Shaikh bu üstünlüğe dayanan teoriyi, dış ticaret hadlerinin ticareti dengeleyeceği ve tam istihdamın korunacağı varsayımlarıyla birlikte ele alır; karşılaştırmalı faktör üstünlüğü teorisi bundan farklıdır
Çevirmen notu (2): Kalın vurgular, metni okuyucu için daha anlaşılır kılmak amacıyla çevirmen tarafından eklenmiştir.
Kaynakça
Agosin, Manuel R., and Diana Tussie. 1993. “Trade and Growth: New Dilemmas in Trade Policy — An Overview.” In Trade and Growth: New Dilemmas in Trade Policy, edited by Manuel R. Agosin and Diana Tussie, Ch. 1. New York: St. Martin’s Press.
Arndt, Sven W., and J. David Richardson, eds. 1987. Real-Financial Linkages among Open Economies. Cambridge, MA: The MIT Press.
Bhagwati, Jagdish. 2002. Free Trade Today. Princeton, NJ: Princeton University Press.
Chang, Ha-Joon. 2002. Kicking Away the Ladder: Development Strategy in Historical Perspective. London: Anthem Press.
Harvey, John T. 1996. “Orthodox Approaches to Exchange Rate Determination: A Survey.” Journal of Post Keynesian Economics 18 (4): 567–583.
ILO (International Labour Organization). 2001. World Employment Report. Geneva: ILO.
Krugman, Paul. 1987. “Is Free Trade Passé?” Journal of Economic Perspectives 1 (2): 131–146.
Magee, Stephen P. 1980. International Trade. Reading, MA: Addison-Wesley.
McCartney, Matthew. 2004. “Liberalisation and Social Structure: The Case of Labour Intensive Export Growth in South Asia.” post-autistic economics review, no. 23, 5 January, article 3. http://www.btinternet.com/~pae_news/review/issue23.htm.
Milberg, William. 1993. “The Rejection of Comparative Advantage in Keynes and Marx.” Mimeo, Department of Economics, New School for Social Research.
Milberg, William. 1994. “Is Absolute Advantage Passé? Towards a Keynesian/Marxian Theory of International Trade.” In Competition, Technology and Money: Classical and Post-Keynesian Perspectives, edited by Mark Glick. Aldershot: Edward Elgar.
Rodrik, Dani. 2001. The Global Governance of Trade: As If Development Really Mattered. New York: United Nations Development Programme (UNDP).
Shaikh, Anwar. 1980. “The Laws of International Exchange.” In Growth, Profits and Property, edited by Edward J. Nell. Cambridge: Cambridge University Press.
Shaikh, Anwar. 1996. “Free Trade, Unemployment and Economic Policy.” In Global Unemployment: Loss of Jobs in the ’90s, edited by John Eatwell. Armonk, NY: M.E. Sharpe.
Stiglitz, Joseph E. 2002. Globalization and Its Discontents. New York: W.W. Norton & Company.
UNDP (United Nations Development Programme). 2003. Human Development Report 2003. New York: Oxford University Press.
